Η ύπαρξη των όρων «Χρηματοοικονομικός Αλφαβητισμός» και «Χρηματοοικονομικός Εγγραματισμός» για την απόδοση του αγγλικού όρου «Financial Literacy», είναι πολύ καινούριες έννοιες, με πολύ λεπτά όρια διαφοροποίησης και, επομένως, πολλά κοινά σημεία, απόρροια της πολυπλοκότητας του φαινομένου. Στο άρθρο αυτό εξετάζεται ξεχωριστά η εννοιολογική σημασία των ονομασιών «χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός» και «χρηματοοικονομικός εγγραμματισμός» με βασικό σκοπό την ακριβέστερη απόδοση του αγγλικού όρου «Financial Literacy».

Από τη διεθνή ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, θα αποδεχτούμε τον όρο literacy, ο οποίος έχει στην ελληνική βιβλιογραφία αποδοθεί ως «αλφαβητισμός» (Χατζηγεωργίου, 2006), «γραμματισμός» (Παπούλια-Τζελέπη, 2000) και «εγγραμματισμός» (Τσελφές, 2004).

Ο όρος αλφαβητισμός < άλφα + βήτα + -ισμός>, αντώνυμο «αναλφαβητισμός», αγγλικά «literacy», γαλλικά «alphabétisation», προέκυψε από τον όρο «αναλφάβητος», που κατά το λεξικό Κουμανούδη χρησιμοποιήθηκε αρχικά το 1886, για να δηλώσει την αδυναμία γραφής και ανάγνωσης (Βεργίδης 1989; Σιπητάνου 1998). Σύμφωνα με το λεξικό του Μπαμπινιώτη (2002) ο όρος «λειτουργικός αναλφαβητισμός» χρησιμοποιήθηκε για να δηλωθεί η αδυναμία αποφοίτων του σχολείου να κατανοούν τα κείμενα που διαβάζουν, αν και κατέχουν το μηχανισμό της ανάγνωσης, μειώνοντας την ικανότητα και την αποτελεσματικότητα της επικοινωνίας. Συμπληρώνεται δε, ότι γενικότερα ο αναλφαβητισμός είναι η άγνοια των στοιχείων που επιτρέπουν σε κάποιον να προσανατολίζεται σωστά στην κοινωνία, να κατανοεί τον κόσμο και την εποχή με επάρκεια (Μπαμπινιώτης, 2002).

Ο φιλόλογος Άρης Γιαβρής ορίζει τον «αναλφαβητισμό» ως: «την αδυναμία του ανθρώπου να κατανοήσει μια απλή (προφορική, γραπτή, ηλεκτρονική, ή ψηφιακή) παρουσίαση των γεγονότων που διαμορφώνουν τη δημόσια και την ιδιωτική του ζωή».

Αντίθετα, ορίζει τον «αλφαβητισμό» ως: «την ικανότητα του ανθρώπου να διαβάζει κριτικά, να επικοινωνεί με τον γραπτό λόγο και να χρησιμοποιεί λογικο-μαθηματικές μεθόδους προκειμένου να συλλέξει πληροφορίες, να λάβει αποφάσεις, να εκφράσει απόψεις και να επιλύσει προβλήματα που σχετίζονται με τις καθημερινές του δραστηριότητες ως μέλους μιας οικογένειας, ως εργαζομένου και ως πολίτη» (Γιαβρής, 2009).

Η ανάλυση του όρου «αλφαβητισμός» από το φιλόλογο Γιαβρή (2009) είναι αρκετά περιγραφική και ως ένα βαθμό αποτυπώνεται ορθά, συγκεκριμένα στην περίπτωση του «χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού», όπως έχει αποδοθεί από το Προεδρικό Γνωμοδοτικό Συμβούλιο των Η.Π.Α. για τον Χρηματοοικονομικό Αλφαβητισμό [President’s Advisory Council on Financial Literacy (PACFL, 2008)] ως «η ικανότητα χρησιμοποίησης κατάλληλων γνώσεων και δεξιοτήτων με στόχο τη σωστή διαχείριση των οικονομικών πόρων για μία αέναη οικονομική ευημερία», καθώς και από τον ΟΟΣΑ (OECD/INFE 2012) ως «ο συνδυασμός ετοιμότητας, γνώσης, δεξιότητας, νοοτροπίας και συμπεριφοράς, στοιχεία απαραίτητα για τη σωστή λήψη χρηματοοικονομικών αποφάσεων, με τελικό στόχο την επίτευξη ατομικής χρηματοοικονομικής ευημερίας». Τονίζεται ότι ο ορισμός αυτός αναγνωρίστηκε και εγκρίθηκε σε παγκόσμιο επίπεδο από τους ηγέτες της G20 το 2012. Τέλος, το 2015, στην τέταρτη έκδοση του Jump$tart Coalition, ο ορισμός του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού αποδόθηκες ως «η ικανότητα χρησιμοποίησης των γνώσεων και των δεξιοτήτων για την αποτελεσματική χρήση τον οικονομικών πόρων ενός ατόμου για μία αέναη ζωή με χρηματοοικονομική ασφάλεια».

Ωστόσο, σε πολλές πηγές ο όρος «αλφαβητισμός» σχετίζεται με την ικανότητα γραφής και ανάγνωσης (Πυργιωτάκης και Παληός 1997; Σιπητάνου 1998;) ενώ ο όρος «γραμματισμός» ή «εγγραματισμός» (με το πρώτο συνθετικό εν, που τονίζεται το νόημα του δεύτερου συνθετικού), που χρησιμοποιείται σπανιότερα, δηλώνει πρωτίστως την ικανότητα ανάγνωσης και γραφής αλλά κυρίως τον επαρκή χειρισμό και τη δυναμική αξιοποίηση των ήδη αποκτημένων γνώσεων σε ζητήματα ανάγνωσης και γραφής, προκειμένου να είναι σε θέση κανείς να εφαρμόζει πρακτικά τις γνώσεις αυτές στην καθημερινή του ζωή (ΙΕΠ, 2018). Οι εκπαιδευτικοί Σταυρίδου και Κυβιρτζίκης (2012) αναφέρουν πως ο όρος «εγγραματισμός» ενώ συνδέθηκε εννοιολογικά με τον όρο «αλφαβητισμός», θεωρείται ευρύτερος από αυτόν. Ωστόσο, ο εκπαιδευτικός Αγγελόπουλος (2007) αναφέρει ότι ο όρος «εγγραμματισμός» είναι σχετικά νέος στο ελληνικό λεξιλόγιο και σε κάποιο βαθμό ο όρος αυτός είναι συγκρίσιμος με τον όρο αλφαβητισμός που χρησιμοποιούνταν παλαιότερα και προσδιόριζε τον στόχο της γλωσσικής διδασκαλίας στη βασική εκπαίδευση και ο οποίος δεν αναφέρεται απλά στην ικανότητα για ανάγνωση και γραφή (Ong, 1982).

Στο βιβλίο «Οδηγός Νηπιαγωγού: Εκπαιδευτικοί σχεδιασμοί – Δημιουργικά περιβάλλοντα μάθησης» (Δαφέρμου, Κουλούρη και Μπασαγιάννη, 2006) αναφέρεται ότι: ο «εγγραματισμός», στη σημερινή εποχή δεν περιορίζεται μόνο σε γλωσσικού χαρακτήρα γνώσεις και δεξιότητες αλλά η έννοια επεκτείνεται και σε άλλους τομείς, όπως αριθμητισμός, οπτικός εγγραματισμός (optical literacy), επιστημονικός εγγραματισμός (science literacy), πληροφορικός εγραμματισμός (computer literacy), και δεν αφορά μόνο σε γνώσεις, αλλά και στην εφαρμογή τους στην καθημερινότητα. Ωστόσο στη διεθνή βιβλιογραφία, εκτός από τις παραπάνω χρήσεις του όρου του «αλφαβητισμού» και ενίοτε του όρου του «εγγραματισμού», συναντώνται και άλλες χρήσεις του όρου (όπως digital literacy και media literacy), για θέματα που αφορούν τις ταχείες εξελίξεις της καθημερινής πραγματικότητας.

Βάσει των παραπάνω, συμπεραίνεται ότι ο όρος «αλφαβητισμός» παραπέμπει στο μηχανισμό ανάγνωσης και γραφής, τα οποία θεωρούνται τα πρώτα και απαραίτητα μέσα για τη χρήση λογικο-μαθηματικών μεθόδων για τη συλλογή πληροφοριών για τα μετέπειτα στάδια ικανότητας κατανόησης και κριτικής σκέψης για την επίλυση προβλημάτων που σχετίζονται με τις καθημερινές δραστηριότητες του ατόμου.  Κατ’ επέκταση, το άτομο θα είναι σε θέση να χειρισθεί άνετα μια σειρά από καθημερινά μέσα που η σύγχρονη τεχνολογία έχει εισαγάγει στη καθημερινότητά μας. Ωστόσο, το διαρκώς μεταβαλλόμενο οικονομικό και κοινωνικό περιβάλλον απαιτεί σημαντικές προσαρμογές στην έννοια του αλφαβητισμού. Κατά συνέπεια, ένας ορισμός, για να είναι σαφής και πλήρης περιεχομένου, θα πρέπει να αναφέρεται σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο και να συνδέεται με ένα συγκεκριμένο κοινωνικό γίγνεσθαι (Ευστράτογλου, 2000). Βάσει λοιπόν όλων των παραπάνω, κρίνεται ότι είναι πολύ αυθαίρετο να επιμείνουμε σε έναν όρο δεδομένου ότι εξεταζόμενοι όροι εμφανίζουν πολλά κοινά σημεία, καθώς και ότι οι αποδοθείσες έννοιες στα αγγλικά είναι πολύ πιο σύνθετες. Για το λόγο αυτό, στο άρθρο στο οποίο παραπέμπει ο παρακάτω σύνδεσμος, αποδίδονται στα ελληνικά οι «Εναλλακτικοί Ορισμοί του Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού».

 

* Άρθρο της Δρ. Βασιλικής Α. Τζώρα, Διδάκτορος Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού του Πανεπιστημίου Πειραιώς, Επιστημονικής Συνεργάτιδας του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού.

Share this post on: