Οι εναλλακτικοί ορισμοί του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού που παρουσιάζονται στην διεθνή βιβλιογραφία είναι αποτέλεσμα διαχρονικής ενασχόλησης ερευνητών, φορέων και οργανισμών και προσαρμογής τους στα συνεχώς μεταβαλλόμενα δεδομένα μίας πολύπλοκης χρηματοοικονομικής πραγματικότητας.

Το 1998 ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός Jump$tart Coalition, (Mandell, 1998) κάνει την αρχική και καθοριστικής σημασίας αναφορά για τη χρησιμοποίηση γνώσεων και δεξιοτήτων με σκοπό την οικονομική ασφάλεια στη ζωή του ατόμου, ορίζοντας το χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό ως «την ικανότητα χρησιμοποίησης των γνώσεων και των δεξιοτήτων για την αποτελεσματική διαχείριση των οικονομικών πόρων ενός ατόμου, που έχει ως απώτερο σκοπό την χρηματοοικονομική του ευημερία για όλη τη διάρκεια της ζωής του». Το 2000, οι ερευνητές (Vitt et al., 2000) αναφέρονται για πρώτη φορά στον προσωπικό χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό και την υλική ευημερία του ατόμου. Το 2003, οι ερευνητές Hilgert, Hogarth, & Beverley (2003) ορίζουν το χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό ως «χρηματοοικονομική γνώση». Την ίδια χρονιά, ο αμερικανικός μη-κρατικός οργανισμός, εξουσιοδοτημένος από το Κογκρέσο για την προστασία των επενδυτών της Αμερικής Financial Industry Regulatory Authority (FINRA) ορίζει λυτά τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό ως: «την κατανόηση των αρχών λειτουργίας των αγορών, των χρηματοπιστωτικών μέσων, των οργανισμών και του θεσμικού πλαισίου από τους απλούς επενδυτές» (FINRA, 2003), ενώ η ερευνήτρια Δρ. Moore (2003) υποστηρίζει ότι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός δεν μπορεί να μετρηθεί άμεσα οπότε χρησιμοποιούνται εναλλακτικές προσεγγίσεις. Παράλληλα, τονίζει ότι ο αλφαβητισμός επιτυγχάνεται με την πρακτική εμπειρία όσο και με την ενεργή ενσωμάτωση της γνώσης.

Το 2005, το National Council on Economic Education (NCEE, 2005) αναφέρεται στον οικονομικό αλφαβητισμό ως «η εξοικείωση με τις βασικές οικονομικές αρχές», ενώ ο Emmons (2005) αναπτύσσει περαιτέρω τον ορισμό του NCEE και αναφέρεται στην ικανότητα παρακολούθησης των ταμειακών διαθεσίμων, στην πληρωμή των υποχρεώσεων, στην ασφάλεια υγείας και ζωής καθώς και στην ικανότητα σύγκρισης ανταγωνιστών προσφορών ή διαθέσιμων προγραμμάτων. Παράλληλα, οι ερευνητές Gross, Ingham, & Matasar (2005) ορίζουν το χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό ως: «τις βασικές πληροφορίες που απαιτούνται για να λειτουργήσει σωστά το άτομο σε ένα οικονομικό σύστημα  που βασίζεται στην πίστωση».

Το 2006, είναι σημαντική χρονιά καθώς για πρώτη φορά στην Αμερική εφαρμόστηκε το πρόγραμμα εθνικής στρατηγικής ενίσχυσης του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού από το Γραφείο Χρηματοοικονομικής Εκπαίδευσης του Αμερικάνικου Υπουργείου Οικονομικών (U.S. Department of the Treasury, Office of Financial Education, 2006). Ωστόσο, το πρόγραμμα εθνικής στρατηγικής ξεκίνησε χωρίς να αποσαφηνιστεί τόσο ο ορισμός του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού όσο και ο τρόπος μέτρησης του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού (Remund, 2010).

Το 2007, οι Lusardi & Mitchell (2007c) ορίζουν τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό ως: «η εξοικείωση των πολιτών με τις βασικές οικονομικές έννοιες που απαιτούνται για συνετές αποταμιεύσεις και επενδυτικές αποφάσεις» (“[Familiarity] withthe most basic economic concepts needed to make sensible saving and investment decisions”). Μόλις ένα χρόνο μετά, η Καθηγήτρια του George Washington University, Δρ. Lusardi (2008a; 2008b) αποδίδει έναν πιο συγκεκριμένο ορισμό, συνδέοντας για πρώτη φορά το χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό με τη λειτουργία του ανατοκισμού, τη διαφορά μεταξύ ονομαστικής και πραγματικής αξίας και τα βασικά χαρακτηριστικά της διαφοροποίησης του κινδύνου.

Το 2008, το Προεδρικό Γνωμοδοτικό Συμβούλιο της Αμερικής (President’s Advisory Council on Financial Literacy – PACFL, 2008), συγκλήθηκε για να βελτιώσει το χρηματοοικονομικό αν-αλφαβητισμό των Αμερικανών και έδωσε τον ακόλουθο και πλέον επίσημο αποδεκτό ορισμό: «Η ικανότητα χρησιμοποίησης κατάλληλων γνώσεων και δεξιοτήτων με στόχο τη σωστή διαχείριση των οικονομικών πόρων για μία αέναη ζωή οικονομικής ευημερίας» (“Financial literacy: the ability to use knowledge and skills to manage financial resources effectively for a lifetime of financial wellbeing”(PACFL, 2008)).

Σημειώνεται, ότι ο ορισμός αυτός είναι ο πρώτος επίσημος εννοιολογικός ορισμός από την αμερικάνικη κυβέρνηση στα πλαίσια της Εθνικής Στρατηγικής για το Χρηματικό Αλφαβητισμό (National Strategy for Financial Literacy-NSFL), ενώ χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι ο ιδιωτικός τομέας, οι πολιτειακές και τοπικές κυβερνήσεις καθώς και οι μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί θα πρέπει να υιοθετήσουν τον ορισμό του Συμβουλίου προκειμένου οι αποφάσεις να βασίζονται σε κοινά αποδεκτούς όρους (PACFL, 2008; Remund, 2010).

Οι ερευνητές Hung, Parker & Yoong (2009) υποστήριξαν ότι η χρηματοοικονομική γνώση, χρηματοοικονομική συμπεριφορά, οι δεξιότητες, αλλά και οι μεταξύ τους συσχετίσεις, θα πρέπει να εξεταστούν συνολικά για μία καλύτερη εννοιολογική προσέγγιση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρουν ότι η χρηματοοικονομική γνώση αντιπροσωπεύει μία βασική μορφή του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού, η οποία αντανακλάται στην αντιλαμβανόμενη γνώση και στις χρηματοοικονομικές δεξιότητες που εξαρτώνται από τη γνώση. Παράλληλα, η χρηματοοικονομική συμπεριφορά εξαρτάται και από τις τρεις παραμέτρους (αποδεδειγμένη γνώση, αντιλαμβανόμενη γνώση και δεξιότητες). Τέλος, η αποκτηθείσα πείρα μέσω της χρηματοοικονομικής συμπεριφοράς ανατροφοδοτεί και την αντιλαμβανόμενη γνώση. Ωστόσο, τονίζεται ότι είναι πιθανόν οι συσχετίσεις να είναι ατελείς, λόγω εσωτερικών αλλά και εξωτερικών παραγόντων (π.χ. νοοτροπία, πόροι).

Το 2010, ο Remund αναπτύσσει περαιτέρω τον ορισμό του PACFL (2008) και τον συνδέει με το χρηματοοικονομικό σχεδιασμό, λαμβάνοντας υπόψη την καθημερινότητα αλλά και τις οικονομικές αλλαγές.

Στην Ευρώπη, ο Οργανισμός για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (ΟΟΣΑ), στα πλαίσια διεξαγωγής του Διεθνούς Προγράμματος για την Αξιολόγηση των Μαθητών (Programme for International Student Assessment – PISA) έδωσε τον δικό του ορισμό για το χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό συνδέοντάς τον με την ατομική επίτευξη των οικονομικών στόχων και ορίζοντάς τον ως: « ο συνδυασμός ετοιμότητας, γνώσης, δεξιότητας, νοοτροπίας και συμπεριφοράς που είναι απαραίτητος για τη σωστή λήψη χρηματοοικονομικών αποφάσεων με στόχο την επίτευξη ατομικής χρηματοοικονομικής ευημερίας» (Atkinson and Messy, 2012; G20, 2012).

Τέλος, το 2015 στη τέταρτη έκδοση οδηγού του Jump$tart Coalition (4th edition (2015)) ορίζεται εκ νέου ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός ως: «η ικανότητα χρησιμοποίησης των γνώσεων και των δεξιοτήτων για την αποτελεσματική χρήση τον οικονομικών πόρων ενός ατόμου  για μία ζωή με χρηματοοικονομική ασφάλεια», The ability to use knowledge and skills to manage ones financial resources effectively for a lifetime of financial securityBannister, Heckman, & Sharkey, (2015).  Σημειώνεται δε, ότι το Jump$tart Coalition αναγνωρίζει την ύπαρξη και άλλων ορισμών, γεγονός που καταδεικνύει το πρόβλημα και κρίνεται απαραίτητη η δημιουργία ενός κοινά αποδεκτού σύνθετου ορισμού. Τονίζεται δε ότι, σε πολλές έρευνες δεν ορίζεται η έννοια του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού. Μάλιστα, σε κάποιες έρευνες, είναι δυνατό ο αναγνώστης να συμπεράνει τον ορισμό από το κείμενο της έρευνας, ωστόσο άλλες έρευνες αφήνουν τον αναγνώστη να συμπεράνει μόνος του, νοερά, πως ο συγγραφέας ορίζει τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό βάσει του τρόπου μέτρησής του (Hung et al., 2009).

Από την επισκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας είναι εμφανές ότι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός έχει αποτυπωθεί με διάφορες έννοιες. Από κάποιους ερευνητές αποτυπώνεται ως η γνώση/κατανόηση των υπαρχόντων χρηματοοικονομικών προϊόντων (όπως επιτόκια δανείου, επιτόκια αποταμιευτικού λογαριασμού) και των προγραμμάτων ασφάλειας ζωής και ασφάλειας υγείας (Emmons, 2005), ενώ από άλλους αποτυπώνεται ως η γνώση των βασικών χρηματοοικονομικών εννοιών, όπως η λειτουργία του ανατοκισμού, η διαφορά μεταξύ ονομαστικής και πραγματικής αξίας, και τα βασικά στοιχεία της διαφοροποίησης του κινδύνου (Lusardi 2008a, 2008b, 2015) για το βέλτιστο σχεδιασμό των καθημερινών, αλλά και των μελλοντικών οικονομικών αναγκών που οδηγούν τελικά στην χρηματοοικονομική ευημερία των πολιτών.

Επιπρόσθετα, στη βιβλιογραφία πολλές φορές οι όροι «χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός» και «χρηματοοικονομική γνώση» θεωρούνται όροι ταυτόσημοι και αρκετοί ερευνητές αναφέρονται στη μέτρηση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού ενώ στην ουσία γίνεται μέτρηση της χρηματοοικονομικής γνώσης, κάτι που επιβεβαιώνεται και από τους Huston (2010) και Sabri (2011). Χαρακτηριστικά, ο τελευταίος αναφέρει ότι οι δύο όροι χρησιμοποιούνται εναλλακτικά και αναφέρονται ως κοινές μεταβλητές που σχετίζονται με τους όρους αυτούς (Sabri, 2011). Ωστόσο, κρίνεται απαραίτητος ο διαχωρισμός των εννοιών τους, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Huston (2010) ότι η χρηματοοικονομική γνώση αποτελεί αναπόσπαστη διάσταση, αλλά δεν είναι ισοδύναμη με το χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό. Όπως φαίνεται και στο παρακάτω Διάγραμμα 2 ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός έχει μία πρόσθετη διάσταση (εφαρμογής) που συνεπάγεται την ικανότητα αλλά και την αυτοπεποίθηση να χρησιμοποιεί κανείς τις χρηματοοικονομικές του γνώσεις για τις χρηματοοικονομικές του αποφάσεις. Πιο συγκεκριμένα, οι δύο διαστάσεις του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού είναι: η κατανόηση (διάσταση γνώσης) και η χρήση (διάσταση εφαρμογής) (Huston, 2009, 2010).

Τονίζεται ότι η προσέγγιση αυτή ταυτίζεται με την προσέγγιση εφαρμογής στα πλαίσια μέτρησης του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού από τον ΟΟΣΑ (OECD INFE, 2011; Atkinson & Messy, 2012) όπου οι ερωτήσεις κατηγοριοποιούνται στις τρεις (3) ακόλουθες ενότητες (α) χρηματοοικονομική γνώση, (β) χρηματοοικονομική συμπεριφορά και (γ) χρηματοοικονομική νοοτροπία.

Βάσει των παραπάνω, εύλογα συμπεραίνεται ότι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός είναι κάτι περισσότερο από ένα απλό μέτρο της γνώσης, γεγονός που αντικατοπτρίζεται στο σύνολο των συμπεριφορών και δεξιοτήτων που επιτρέπουν τις κατάλληλες ατομικές χρηματοοικονομικές αποφάσεις (Φίλιππας & Τζώρα, 2017).

 

* Άρθρο της Δρ. Βασιλικής Α. Τζώρα, Διδάκτορος Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού του Πανεπιστημίου Πειραιώς, Επιστημονικής Συνεργάτιδας του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού.

Share this post on: