Στη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοινωνία, οι πολίτες προκαλούνται σε καθημερινή βάση να διαχειριστούν πολύπλοκες οικονομικές αποφάσεις. Πέρα από την ενεργό δράση τους μέσα στην οργανωμένη κοινωνία που ζουν, οι πολίτες αλληλοεπιδρούν και σε οικονομικά ζητήματα μαζί με άλλα άτομα και οργανισμούς μέσα από τις διάφορες ιδιότητές τους, όπως αυτές του καταναλωτή, αποταμιευτή και επενδυτή. Ακόμα και άτομα πολύ νεαρής ηλικίας θα πρέπει να θεωρούνται ως οικονομικά ενεργοί πολίτες, επειδή λαμβάνουν σοβαρές αποφάσεις που επηρεάζουν ουσιαστικά το μέλλον τους. Τέτοιες αποφάσεις δύναται να αφορούν στη χρηματοδότηση των σπουδών τους, στη διαχείριση του προσωπικού τους προϋπολογισμού, στον τραπεζικό οργανισμό που θα επιλέξουν να συνεργαστούν, στα χρηματοοικονομικά προϊόντα και στις υπηρεσίες που θα αποφασίσουν να αγοράσουν κ.λπ.

Είναι αναντίλεκτο γεγονός ότι η επαρκής γνώση οικονομικών εννοιών και η δεξιότητα αξιοποίησής τους αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο στη λήψη ορθών αποφάσεων, οι οποίες συνδέονται άμεσα με τη χρηματοοικονομική ευημερία των ενεργών πολιτών και την προστασία τους από οποιαδήποτε μορφή οικονομικής εκμετάλλευσης ή και πιθανής εξαπάτησης. Πλειάδα διεθνών επιστημονικών μελετών επισημαίνει ότι η λανθασμένη λήψη αποφάσεων που άπτονται των πιο πάνω, ειδικότερα αυτές που λαμβάνονται από νεαρά άτομα, έχει καταστροφικές συνέπειες στη χρηματοοικονομική ευημερία αυτών των ατόμων, εφόσον τα οποιαδήποτε λάθη επηρεάζουν δυσμενώς την ικανότητά τους να συσσωρεύσουν πλούτο στην πορεία της ζωής τους. Συνεπώς, ο συνδυασμός από τη μια των γνώσεων οικονομικών εννοιών και από την άλλη της ικανότητας των ατόμων να εφαρμόσουν τις γνώσεις αυτές με δεξιότητα, είναι αυτό που εξασφαλίζει πως οι ενεργοί πολίτες μπορούν να δρουν αυτόνομα, ώστε να διαχειρίζονται σωστά τα οικονομικά τους θέματα και να αντιδρούν κατάλληλα στις ειδήσεις και τα γεγονότα που καλούνται να διαχειριστούν στην καθημερινότητά τους.

Σε συνέχεια του προηγούμενου, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), μέσα από το πρόγραμμα PISA, διενήργησε το 2015 έρευνα και μελέτησε τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό σε μαθητές ηλικίας 15 χρόνων γιατί, ακόμα και σε αυτή τη νεαρή ηλικία, αυτά τα άτομα είναι ήδη καταναλωτές χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, εφόσον δύναται να διατηρούν λογαριασμούς σε τράπεζες, να χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για on-line αγορές, κ.λπ. Αυτό από μόνο του κάνει ακόμα πιο επιτακτική την ανάγκη για περισσότερη μελέτη και έρευνα για τα κυπριακά δεδομένα και καταδεικνύει το πόσο σημαντικό είναι όλοι οι αρμόδιοι φορείς να ενσκήψουν στο πρόβλημα του χρηματοοικονομικού αναλφαβητισμού.

Σε πρόσφατη μελέτη του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου και του Center for Banking, Institutions & Development (Durham University Business School), ανάμεσα σε 881 Κύπριους φοιτητές και η οποία κατέγραψε το επίπεδο των γνώσεων τους σε χρηματοοικονομικές έννοιες και δεξιότητες, διαφάνηκε ότι μόνο το 6.24% των ερωτηθέντων ήταν σε θέση να απαντήσει σωστά σε 6 πολύ βασικές ερωτήσεις και ότι μόνο το 36.9% των ερωτηθέντων μπορούν να θεωρηθούν ως χρηματοοικονομικά εγγράμματα άτομα (η μελέτη είναι διαθέσιμη εδώ). Κάνοντας μια απλουστευμένη σύγκριση με τα αποτελέσματα πρόσφατης έρευνας του ΟΟΣΑ που κάλυψε ενήλικες σε 30 χώρες, η Κύπρος διαφαίνεται να είναι ουραγός στο θέμα αυτό και συγκατατάσσεται ανάμεσα σε χώρες όπως η Ταϊλάνδη και η Λευκορωσία, ενώ την Ευρωπαϊκή πρωτιά έχουν χώρες όπως η Φιλανδία και Νορβηγία με ποσοστά που ξεπερνούν το 70%.

Η εν λόγω έρευνα εντοπίζει επίσης και τις πολύ αρνητικές επιπτώσεις του χρηματοοικονομικού αναλφαβητισμού στην καθημερινότητα των φοιτητών. Συγκεκριμένα, παρατηρείται πως η απουσία χρηματοοικονομικής γνώσης φαίνεται να είναι ένας ισχυρός παράγοντας επιρροής, όσο αφορά στο πόσο κατανοεί ένας φοιτητής το πιστωτικό χρέος. Τα αποτελέσματα της μελέτης δείχνουν ότι οι χρηματοοικονομικά αναλφάβητοι φοιτητές έχουν μία σημαντικά μικρότερη ικανότητα να διαχειριστούν το πιστωτικό χρέος τους, από τους συμφοιτητές τους που θεωρούνται ως χρηματοοικονομικά εγγράμματοι. Επίσης, η μελέτη καταδεικνύει πως η απουσία χρηματοοικονομικής γνώσης είναι ο πιο σημαντικός και ισχυρός παράγοντας εξήγησης της συμμετοχής μερικών φοιτητών σε σκιώδη επενδυτικά σχήματα. Οι αναλφάβητοι χρηματοοικονομικά φοιτητές παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερη πιθανότητα να εμπλακούν ή να συμμετέχουν σε σκιώδη επενδυτικά σχήματα τύπου “Ponzi/Πυραμίδα”, σε σύγκριση με τους χρηματοοικονομικά εγγράμματους συμφοιτητές τους.

Συνολικά, τα αποτελέσματα της έρευνας καταδεικνύουν ότι οι φοιτητές εισέρχονται στο πανεπιστήμιο χωρίς να έχουν λάβει ─ κατά την παρουσία τους στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση ─ τις βασικές χρηματοοικονομικές γνώσεις και τα απαραίτητα χρηματοοικονομικά εργαλεία. Η μελέτη καταλήγει σε σημαντικές εισηγήσεις για αντιμετώπιση του προβλήματος, το οποίο χρήζει άμεσης προσοχής εφόσον ελλοχεύει πολλούς κινδύνους και αποτελεί απειλή στη χρηματοοικονομική ευημερία τόσο των ιδίων όσο και της κοινωνίας στην οποία ζουν και ενεργούν.

Από τα αποτελέσματα της εν λόγω έρευνας εξάγεται το συμπέρασμα για την ανάγκη να υπάρξει προγραμματισμός και σχεδιασμός από το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού για υιοθέτηση της κατάλληλης χρηματοοικονομικής επιμόρφωσης, τουλάχιστον, στους μαθητές των λυκείων με την εισαγωγή μαθήματος «Βασικών Γνώσεων και Πρακτικής Χρηματοοικονομικής (Personal Finance)», σε όλες τις κατευθύνσεις σπουδών. Το περιεχόμενο αυτού του μαθήματος θα δίνει τις απαραίτητες γνώσεις και μέσα από πρακτικές εφαρμογές θα συμβάλει στο να αναπτύξουν οι μαθητές την κατάλληλη στάση χρηματοοικονομικής συμπεριφοράς. Αυτή η εισήγηση, λαμβάνει περισσότερη υπόσταση όταν αναλογιστούμε πως οι 881 Κύπριοι φοιτητές δηλώνουν σε ποσοστό 58.4% την έντονη τους πεποίθηση ότι τα παιδιά θα πρέπει να διδάσκονται στα σχολεία χρηματοοικονομικά θέματα, όπως είναι για παράδειγμα οι συναλλαγές με τις τράπεζες, οι επενδύσεις στο χρηματιστήριο κ.ά.

Εν κατακλείδι, θα πρέπει να τονιστεί πως το θέμα της κατάλληλης χρηματοοικονομικής επιμόρφωσης πρέπει να θεωρείται νευραλγικής σημασίας, καθώς, είναι γενικά παραδεκτό, πως η παρουσία ενός άρτια ολοκληρωμένου νομοθετικού και εποπτικού πλαισίου δεν είναι αρκετή προϋπόθεση για να προστατεύει τους πολίτες, οι οποίοι πρέπει αυτόνομα να έχουν την ικανότητα να αντιλαμβάνονται, να αναλύουν και να λαμβάνουν τις σωστές αποφάσεις από μόνοι τους. Εξάλλου, διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ καθώς και παγκόσμια φόρουμ (π.χ. G-20) αναλαμβάνουν τα τελευταία χρόνια συγκεκριμένες δράσεις για την προώθηση της κατάλληλης χρηματοοικονομικής παιδείας στα σχολεία για την αντιμετώπιση και επίλυση των προβλημάτων που αναφύονται λόγω του χρηματοοικονομικού αναλφαβητισμού τόσο σε ατομικό όσο και σε ένα γενικότερο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο.

*Άρθρο του Δρ. Παναγιώτη Ανδρέου, Επίκουρου Καθηγητή Χρηματοοικονομικών στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου, Γραμματέα του Δ.Σ. της Ένωσης Οικονομολόγων Κύπρου και μέλους του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού.

Share this post on: